ԴՐՕՇԱԿ

Հայկական Հանրապետութիւնը Մեր Յոյսերուն Խարիսխն է Օրուան նշանաբանն է այդ: Եւ գերագոյն ժամանակ է, որ իւրաքանչիրւ հայ տոգորուի այդ փրկարար նշանաբանով, գիտակցի հրամայական անհրաժեշտութիւնը ուժերի ներդաշնակ ու գործօն համադրութեան, հանդէպ թշնամու եւ բարեկամի, հանդէպ գիշատիչ հորդաների, որ անդուլ յօշոտում են հայրենիքի ցնցոտիապատ ու վտիտ մարմինը, հանդէպ դաշնակից պետութիւնների, որոնցից սպասում ենք մեր արդար իրաւունքի նուիրագործումը: Հայ ազգը պէտք է ներկայացնէ մէկ ճակատ միայն՝ թէ մայր երկրում եւ թէ դուրսը, գաղութների մէջ, քաղաքակիրթ մարդկութեան աջեւ, Իրաւարար ատեանի առջեւ:

Հայոց թագաւորութիւնը եւ իշխանութիւնը դադրելէ ետքն իսկ, Տարօնի աշխարհն ու ժողովուրդը միշտ կառչած են իրենց նախահարց՝ Մամիկոնեաններու ուխտին եւ հաւատամքին.- « Քաջութեամբ մեռցուք ի վերայ աշխարհիս մեր եւ ի վերայ ազգիս մեր, եւ մի՛ տեսցեն աչք մեր, կոխան ոտից պղծալից լքեալ զարթարանս մեր »:

Գրեց՝  Դրօ Անշուշտ շատեր պիտի անդրադառնան Արարատի եւ Արաքսի մեծ զաւկին, մեր իրականութեան եւ յեղափոխական պատմութեան մէջ նրա կատարած դերին:

Հեռագիրը հաղորդեց Արճէշի առման մասին: Դա մի փոքրիկ քաղաք է Վանայ լճի հիւսիսային ափին: Սրա անունը խորապէս արմատացել է յիշողութեանս մէջ, որովհետեւ այդ անունը անընդհատ կրկնում էին իրենց պատմածների մէջ Դիագինում, Ղարաքիլիսէում հանդիպածս փախստական հայերը- առաջին փախստականները այն կոտորածի վայրերից, որ տեղի ունեցաւ ապրիլին Թուրքհայաստանի հարիւրաւոր գիւղերում եւ փոքրիկ քաղաքներում:

Արճէշի ընդհանուր ջարդի ժամանակ զոհ գնաց Ռուբէն Դերձակեանը, մէկը տաճկահայի ազատագրութեան համար զէնք վերցնող ամենաառաջին մարտիկներից: Նա յայտնի էր Փայլակ, Բժիշկ անուններով: 1912 թւից ի վեր նա ապրում եւ գործում էր Արճէշում: