ԴՐՕՇԱԿ

Ապստամբութիւնը Թուրքիոյ մէջ կ'աճի, կ'անցնի մէկ գաւառէ միւսը: Հազիւ թւորքերը ահագին ուժեր կը շարժեն շրջանի մը դէմ, եւ ահա ապստամբութիւնը կը պայթի մէկ ուրիշի մէջ: Վանի դէմ ղրկեցին կանոնաւոր հետեւազօրքի եւ հրետանիի խոշոր ուժեր, մեծ քանակութեամբ ասկէրներ կեդրոնացուցին Մուշի շրջակաները. ու ահա ապստամբութիւնը ընդգրկեց ամբողջ հարաւային Վասպուրականը, Բաղէշի, Տիգրանակերտի եւ Խարբերդի մէկ մասը:

Հայկական Ազատամարտի ռահիվարներից էր եւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան առաջին շրջանի գործիչներից Մարգար Վարժապետը՝ բուն անունով Մարգար Ամիրեան, Տարօնի Վարդենիս գիւղից, ծնուած 1858ին, ունեւոր եւ աստուածավախ մի ընտանիքում:

Նկարը՝ Թիֆլիսի Հայոց Վանքի եկեղեցին Կիրակի, յունւարի 26-ին, Թիֆլիսում տեղի ունեցաւ Ռոստոմի թաղումը: Առաւօտեան ժամը 10-ին հանգուցեալի բնակարանի շուրջն էին հաւաքւել բազմաթիւ ընկերներ, համակրողներ եւ խուռն բազմութիւն: Ժամը 10 եւ կէսին Ռոստոմի դագաղը դուրս բերին Արեւելեան Բիւրօի եւ Վրաստանի Կենտրոնական Կօմիտէի անդամները:

Ծնած է 1884 Օգոստոսին, Աստուածածնայ տօնին, Սեբաստիոյ Զիմառա գիւղը: Վեց տարեկանին ընտանեօք փոխադրուած է Պոլիս: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Գում Գափուի Մայր վարժարանը, որուն շրջանը աւարտելէ ետք տարի մը յաճախած է Ղալաթիոյ Կեդրոնական վարժարանը:

Հոգեբաններ երկար տարիներ պիտի տքնին, բացատրելու համար հակադաշնակցական կոչուած հայկական երեւոյթը: Եւ երբ լրացնեն իրենց տաժանակիր աշխատանքը, տակաւին ապահով պիտի չկրնանք ըլլալ, թէ պիտի կարենա՞ն լուծել զիրենք շփոթութեան մատնող Կորդեան հանգոյծը: Որովհետեւ հակադաշնակցականը դաւաճանութենէն աւելի սեւ, եւ մութէն աւելի անթափանցելի է: Հակադաշնակցականը պիտի մնայ հայութեան յաւիտենական առեղծուածը:

Գանձակ գաւառի Բանանց գիւղի պարծանքն էին սրանք (Մուխի, Մուքէլ, Գրիգոր), իբրեւ անբաժան ընկերներ եւ «իգիթ»-ներ: Երեքն էլ կայտառ, կենսուրախ երիտասարդներ, երեքն էլ դեռ մանուկ հասակից սիրահար զէնքի, որի գործածութեան մէջ կատարելագործւել էին չորս տարի զինւորութիւն անելով ռուսական բանակի մէջ:

1895 սեպտեմբերի սկիզբի օրերէն մէկն էր: Տրապիզոնի մէջ թէլլալ Ալեքսան իր զոռ ձայնով շուկայի մասերը կը թնդացնէր՝ աւետելով թէյասէր հասարակութեան, որ առաջին անգամ ըլլալով Ռուսիայէն ժամանած է Թուլա քաղաքի սամովարի գործարաններու ներկայացուցիչ այսինչ այսինչեան, սամովարներու ճոխ մթերքով մը եւ շատ աժան գներով, ուստի ո՛վ որ կը փափաքէր չզրկւիլ պատեհ առիթէն, պէտք է փութար Եէնի խանի թիւ այս ինչ սենեակը:

Նկարը՝ ՀՅԴ Պատմութեան Թանգարան-Հիմնադրամ ին Տարբեր կարգի անհատականութիւն էր Ռոստոմը: Ոչ Քրիստափոր ի մտքի անմիջական ոյժն ու հմայքը ունէր նա, ոչ էլ Զաւարեան ի բուռն խառնուածքը: Արտաքինով հակապատկերն էր երկսի: Միջահասակ, ամուր կազմուածքով, առողջ, ուժեղ: Լայն ուսերի վրայ՝ սոկրատեան գլուխ: Իմացական լայն ճակատ՝ վշտի կամ զայրոյթի պահերին ծածկուած խորունկ կնճիռներով: Սեւ մօրուքն ու գլխի գանգուր մազերը՝ ցրիւ ու խառնափնթոր: Թաւ յօնքերի տակ՝ խոհուն ու խօսուն աչքեր, յաճախ, զուարթ ու հեգնական: Ժպիտը՝ անմոռանալի: Անմոռանալի՝ եւ ցասումը: Հագուստը՝ պարզ ու համեստ: Պարզ ու համեստ՝ եւ իր շարժուձեւը, վերաբերումը դէպի մարդիկ:

ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑՆԵՐ, 1924 Նոյեմբեր 17-ին, գումարուեցաւ Հ.Յ. Դաշնակցութեան Ժ. Ընդհ. Ժողովը, արտասահմանի մէջ: Որքան ոգեւորիչ էին պայմաններ 1919-ին, երբ տեղի կ'ունենար Դաշնակցութեան Թ. Ընդհ. Ժողովը, Հայաստանի մայրաքաղաքին մէջ, նոյնքան դժնդակ է պատկերը, հինգ տարի յետոյ, իբրեւ հետեւանք զարհուրելի վերիվայրումներու, որոնք հիմնովին շրջեցին մեր պատմութեան ընթացքը:

Իր Մկրտութեան անունը Ովսիա էր, մականունը՝ Սաղտըճեան, բայց ժողովուրդն ալ, ինքն ալ, հաւասարապէս, մոռցած էին այդ անունները. մատեր չէին գիտեր իսկ թէ այս խոնարհ մարդը երբեմն Ովսիա կոչուած է: Քեսապցին փաղաքշական անուն մը տուած էր իրեն, Տայի (քեռի), որ այնքան յարմարած էր իրեն, դարձած էր հարազատ արտայայտութիւնը իր անսահման բարութեան, անձնուիրութեան, քաջութեան եւ ազնուական ու լայն սրտին:

I Որովհետեւ ես շատ լալկան երեխայ էի, դրա համար էլ մայրս ինձ լռեցնելու համար շարունակ կրկնում էր. «տաճիկ է գալիս», «տաճիկ է գալիս», «քուրդ է գալիս» և իսկապէս, երբ այդ սարսափելի անունները լսում էի, անմիջապէս ձայնս կտրելով, վազում էի մօրս մօտ եւ մտնում էի նրա գոգնոցի տակը:

...Պետրոսը ծնւել է 1879 թւին, Թաւրիզի մօտ գտնւող զուտ հայաբնակ Մուժումբար գիւղում... զաւակն է Հայրապետ Մելիք Անդրէասեանի, որը իր տնտեսութեամբ առաջնակարգ դիրք ունէր գիւղում: Մելիք Անդրէասեան ընտանիքի նախահայրն էր Մելիք Անդրէասը, որը Ղարաբաղի մելիքների շառաւիղներից է եւ Մուժումբար է գաղթել Մելիք Մնացականի հետ միաժամանակ, հաւանօրէն 18-րդ դարի յիսնական թւականներին:

«Ազդակ»-ի հեռագիրը գուժեց Մալխասի ցաւալի մահը, որ տեղի ունեցաւ սոյն թւի, Յունւար 4-ին, Բէյրութում: Յունւար 9-ին տեղի ունեցաւ իր ազգային թաղումը, մեծ շուքով: Բազմահազար յուղարկաւորներ յարգանքի վերջին տուրքը տւին Մեծ Հային: Բէյրութի այն փողոցներից, ուր անցնում էր յուղարկաւորների թափօրը, փակւած էին Հայ-Արաբ բոլոր հիմնարկներն ու խանութները, ի յարգանս հանգուցեալի: Նկարները՝ ՀՅԴ Պատմութեան Թանգարան-Հիմնադրամ ին

Պարսկաստանի Կեդրօնական Կօմիտէի վճռով՝ Յունւար 3-ին (ն. տ.) երեկոյեան ժամը 6-ին մահւան պատժի ենթարկւեցան 9 նահատակ զինւորներու մատնութեան գործին գլխաւոր հեղինակներէն երկուքը՝ Ստեփան եւ Խուս Առաքել : Միւս մատնիչներու մասին Կօմիտէի վճիռը կը մնայ գաղտնի: «Դրօշակ» – 28 Փետրւար 1899 Թիւ 2 (93)

Վանայ մէջ վերջերս մեռեր է բնիկ բաղէշցի Յարութիւն Միրաքեան հայ զինուորը որ Հայոց Ձորի եւ Թիմուր գաւառակներուն մէջ, մեծ քաջութեամբ կռուած էր երկար ատեն հարստահարող քիւրտերու եւ ազաւակներու դէմ: Յուզիչ դամբանականներ խօսեր են Դաշն. ընկեր Վռամեան եւ Արամ , նաև թուրք զինուորական մը: